In dit artikel

Een deepfake herkennen kan steeds minder op het gezicht of het geluid alleen, dus de meest betrouwbare check is een verzoek via een tweede kanaal bevestigen. Een deepfake is beeld, video of een stem die met AI is gemaakt of aangepast, zodat het lijkt alsof iemand iets zegt of doet. Bij AI-oplichting gebruiken criminelen dat om je geld of gegevens te laten afgeven: een gekloonde stem van je dochter, een nepvideo van een bekende die een beleggingstip geeft, een "directeur" die belt over een spoedbetaling. Hieronder staan de signalen die nog iets opleveren, de checks die altijd werken, wat je bij een verdacht telefoontje doet en waar je in Nederland meldt.

Kun je een deepfake nog met het blote oog herkennen?

Steeds slechter. Het Rijksoverheid-onderzoek rond de campagne Laat je niet interneppen (gepubliceerd op 27 november 2025) liet deelnemers realistische nepmails, sms'jes, WhatsApp-berichten, websites en social-mediafilmpjes zien. Slechts 6 procent wist telkens echt van nep te onderscheiden, en 9 op de 10 Nederlanders herkent online oplichting niet altijd. Voor het onderzoek is ook een deepfakevideo gemaakt met goochelaar Victor Mids: de helft van de deelnemers die hem zag, had niet door dat hij nep was.

Dat past bij wat de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) in haar rapportage van maart 2026 schrijft. Als belangrijkste risico's van 2025 en 2026 noemt de toezichthouder de snelle verspreiding van deepfakes en AI-gestuurde fraude. Ook wijst de AP op de opkomst van AI-tools die stemmen klonen.

De oude tips (rare vingers, knipperende ogen, een wazige haarlijn) werken dus hooguit nog bij slordig gemaakt materiaal. Wie erop vertrouwt, geeft oplichters een voorsprong.

Zo herken je een deepfakevideo of AI-foto

Geen enkel signaal is bewijs, maar samen geven ze een indruk. Let op:

  • Details die niet kloppen: vreemde schaduwen, tekst op borden of kleding die onleesbaar is, handen en tanden die net niet kloppen, een mond die niet precies bij het geluid past.
  • De oorsprong: wie plaatste het, wanneer en waar is het genomen, en melden betrouwbare nieuwsbronnen hetzelfde? Veilig Internetten, de voorlichtingssite van de Rijksoverheid, raadt aan na te gaan wat eromheen staat en niet alleen op je ogen te vertrouwen.
  • Eerdere verschijningen: met Google Lens of een andere omgekeerde afbeeldingszoekopdracht zie je of een foto eerder is gepubliceerd, mogelijk met een ander bijschrift. Google's "Over deze afbeelding" laat zien wanneer een beeld voor het eerst opdook.
  • De inhoud: zegt de bekende persoon iets wat niet bij hem of haar past, of belooft hij een beleggingswinst? Zo'n filmpje is bijna altijd reclame voor oplichting.
  • De druk: haast, een geheim of een "alleen vandaag"-aanbod is een rode vlag, ook als het beeld er prima uitziet. ABN AMRO zegt het zo: voel je paniek, twijfel of haast, dan is dat het signaal om direct te stoppen.

Wil je weten hoe makkelijk dit tegenwoordig te maken is, lees dan onze gids over AI-video maken, of over AI-afbeeldingen maken. Wie kan zien hoe snel je een overtuigend filmpje bouwt, snapt waarom het oog tekortschiet.

Stemklonen: hoe oplichters je bekende stem namaken

Een gekloonde stem is een AI-model dat de stem van een echt persoon nabootst, zodat het een tekst kan uitspreken die die persoon nooit heeft gezegd. Voor sommige tools is daarvoor een kort fragment nodig, bijvoorbeeld uit een video op social media. Legale diensten zoals ElevenLabs doen dit voor stemacteurs en makers, maar niet iedereen die zulke technieken gebruikt, houdt zich aan de regels.

Het Ministerie van Justitie en Veiligheid publiceerde in mei 2024 een onderzoeksrapport over stemmisleiding. Daaruit komt als hoofdlijn dat Nederlanders veel moeite hebben met het herkennen van gekloonde stemfragmenten. Je oor is dus geen controle. Wie een bekende stem hoort, hoort vooral wat hij verwacht.

Bij een telefoontje helpen dit soort signalen soms wel:

  • een stem die opvallend vlak klinkt, met rare pauzes of een ongewone ademhaling;
  • een gesprek dat je niet laat doorpraten of vragen laat stellen;
  • een verzoek om iets te doen dat je anders nooit zou doen, zoals een bedrag overmaken naar een rekening die je niet kent;
  • een gesprek dat vooral over geheimhouding en snelheid gaat.

Ontbreken ze, dan zegt dat niets. Gebruik daarom een check die niet van je gehoor afhangt.

"Hoi mam" en WhatsApp-fraude met een gekloonde stem

Dit is de bekendste variant voor particulieren. De politie omschrijft hulpvraagfraude (ook vriend-in-noodfraude of WhatsApp-fraude genoemd) zo: een vriend, familielid of andere bekende stuurt een bericht dat hij dringend financiële hulp nodig heeft. De "bekende" zit bijvoorbeeld vast in het buitenland en is zijn geld en telefoon kwijt, of hij heeft zijn telefoon in de wasmachine gedaan en kan daarom niet internetbankieren. Volgt er een betaling, dan komt er vaak een tweede verzoek. Achteraf blijkt het account gehackt, of de crimineel gebruikte een vals account of een nieuw telefoonnummer. Het komt volgens de politie verreweg het meeste op WhatsApp voor, maar ook via e-mail, sms, Snapchat en Telegram.

Met stemklonen krijgt dit scenario een extra laag. Na het bericht volgt een spraakbericht of een telefoontje waarin de stem klinkt als die van je kind. Wat je dan doet:

  1. Betaal niets in dat gesprek. Hoe dringend het ook klinkt.
  2. Bel zelf terug op het nummer dat je al had, of bel een ander familielid dat de persoon wél kan bereiken. Gebruik nooit het nummer waarmee het bericht kwam.
  3. Stel een vraag die alleen de echte persoon kan beantwoorden, zoals de naam van het eerste huisdier. Iets wat op social media te vinden is, werkt niet.
  4. Spreek een codewoord af met naaste familie, dat nooit online staat. Dit is geen officiële regel maar eigen advies, en het kost vijf minuten. Wie het woord niet kent, is niet wie hij zegt te zijn.
  5. Klik niet op betaallinks en deel geen bevestigingscodes.

CEO-fraude met een gekloonde stem of nepvideo

In het bedrijfsleven draait het om dezelfde truc. Een medewerker van financiën krijgt een telefoontje of videogesprek van een "directeur" of "bestuurder" die een spoedbetaling vraagt, vaak vertrouwelijk en buiten de normale procedure om. Dat kan een goede imitatie zijn, of een echt account dat is overgenomen. Een officiële cijfermatige duiding hebben we hier niet gevonden, dus houden we het bij de werkwijze.

Wat bedrijven kunnen regelen:

  • Een vaste betaalprocedure met een tweede persoon die goedkeurt (vier-ogenprincipe). Een stem of gezicht mag geen uitzondering rechtvaardigen.
  • Terugbellen op een intern nummer uit het bedrijfsdirectory, niet op het nummer dat net belde.
  • Een eigen codewoord of controlevraag voor betalingen boven een bepaald bedrag.
  • Bekendheid met het patroon. Laat medewerkers weten dat een stem of een videobeeld niet meer als bewijs telt.

Ook binnen je bedrijf is dit een kwestie van beleid. Hoe je afspreekt wat medewerkers met AI mogen en hoe je gevoelige gesprekken beschermt, lees je in AI-beleid opstellen voor je bedrijf. Ondernemers kunnen een poging of schade melden bij de Fraudehelpdesk via het meldformulier voor ondernemers.

Wat doe je bij een verdacht telefoontje?

De kern is simpel: leg neer en controleer via een ander kanaal. Ook als de stem bekend klinkt, en ook als het nummer klopt, want nummers zijn te vervalsen.

  • Een telefoontje van je bank: ABN AMRO adviseert om altijd een Gesprek Check aan te vragen. Een echte medewerker stuurt je dan een bericht in de app of in Internet Bankieren. Volgens de bank kunnen oplichters dat niet. Andere banken hebben eigen procedures, kijk op hun veiligheidspagina. De bank vraagt je nooit om geld over te boeken naar een andere rekening of om beveiligingscodes door te geven.
  • Een bekende die geld vraagt: hang op en bel terug op het nummer dat je zelf hebt, of via een ander familielid.
  • Een zakelijk verzoek: loop de vaste procedure, ook als de "baas" zegt dat er geen tijd is.
  • Voel je druk: dat is het signaal. Rijksoverheid en bank zeggen hetzelfde: neem de tijd. De campagne van de overheid vat het samen als "3 seconden": pauzeer voordat je klikt of betaalt.

Werken deepfake-detectors?

Gedeeltelijk, en nooit als enige check. Veilig Internetten noemt AI-detectietools hints, geen bewijs. Sommige controleren op onzichtbare watermerken zoals Google's SynthID, maar niet elke AI-afbeelding heeft er een, en detectors zijn niet altijd nauwkeurig. Dat een tool "niets gevonden" meldt, betekent dus niet dat iets echt is.

Google's SynthID Detector toont het verschil goed: hij herkent alleen beelden, video en audio van aanbieders die het watermerk gebruiken, en een nepvideo van een criminele groep heeft dat niet. Voor tekst is er een eigen verhaal, dat lees je in onze gids over AI-detectors voor tekst. Praktisch komt het hierop neer: gebruik een detector als extra aanwijzing, naast de bron en een bevestiging via een ander kanaal.

Wat zegt de AI Act over deepfakes?

De Europese AI Act (Verordening (EU) 2024/1689) bevat in artikel 50 een transparantieplicht. Wie met AI een deepfake maakt of bewerkt, moet bekendmaken dat de inhoud kunstmatig is gemaakt of bewerkt. Bij duidelijk artistieke, creatieve, satirische of fictieve werken geldt een lichtere verplichting, zodat het werk er niet door verstoord wordt. Aanbieders van systemen die audio, beeld, video of tekst genereren, moeten de uitvoer bovendien in een machineleesbaar formaat markeren, voor zover dat technisch haalbaar is. Volgens de tekst op artificialintelligenceact.eu geldt artikel 50 vanaf 2 augustus 2026. Voor systemen die al vóór die datum op de markt waren, loopt een uitgestelde deadline voor het markeren (zie onze uitleg over de AI Act).

Voor jou als burger of bedrijf telt vooral wat dit niet doet. Criminelen houden zich niet aan een labelplicht, en een filmpje zonder label is dus niet echt. De regel helpt bij eerlijke deepfakes in reclame, nieuws en amusement, niet bij fraude. Over de privacykant (je gezicht en stem als gegevens) lees je meer in onze uitleg over AI en de AVG.

Waar meld je deepfake-oplichting in Nederland?

Doe het ook als je niet hebt betaald. Meldingen helpen anderen en de opsporing.

  1. Je bank, direct, als je geld hebt overgemaakt of codes hebt gedeeld. Bel het nummer op je bankpas of in de officiële app, niet het nummer uit het bericht.
  2. De Fraudehelpdesk via fraudehelpdesk.nl of telefonisch op 088 786 73 72. Dat is het landelijke meldpunt voor oplichting.
  3. De politie. Een aangifte is wat een strafrechtelijk onderzoek in gang zet. Volgens de Rijksoverheid kan aangifte van online oplichting in veel gevallen online, kijk op politie.nl. Bewaar chats, telefoonnummers, rekeningnummers en screenshots, en noteer links letterlijk.
  4. WhatsApp zelf, als het via WhatsApp ging: meld het nummer van de oplichter in de app.

De Fraudehelpdesk meldde in een persbericht van februari 2026, met verwijzing naar onderzoek van Alert Online, dat 72 procent van de Nederlanders in een jaar te maken kreeg met (een poging tot) online oplichting. Ruim 67 procent van de mensen die met oplichting te maken kreeg, deed geen aangifte. Om dat makkelijker te maken, werken de Fraudehelpdesk en de politie samen: wie meldt, kan op verzoek warm worden doorverwezen.

Veelgestelde vragen

Hoe herken ik een deepfake?

Niet alleen aan het beeld. Check de bron, zoek met Google Lens waar een foto eerder verscheen, kijk of betrouwbare media hetzelfde melden en let op haast en druk. Bij een gesprek of bericht met een geldverzoek bevestig je het altijd via een ander kanaal.

Hoe herken ik een gekloonde stem?

Je gehoor is er niet goed genoeg voor: het onderzoeksrapport van het Ministerie van Justitie en Veiligheid uit 2024 laat zien dat Nederlanders gekloonde stemmen moeilijk herkennen. Hang op en bel terug op een nummer dat je zelf hebt, of stel een controlevraag of gebruik een afgesproken codewoord.

Kan iemand mijn stem klonen met een korte opname?

Met geschikte tools kan dat, ook met fragmenten van social media. Hoe kort de opname precies mag zijn, verschilt per tool en we noemen hier geen getal dat we niet bij een officiële bron vonden. Beperk daarom wat je openbaar plaatst, en spreek met familie een codewoord af.

Wat doe ik als ik al geld heb overgemaakt?

Bel direct je bank, meld het bij de Fraudehelpdesk en doe aangifte bij de politie. Bel zo snel mogelijk, want dan kan de bank nog handelen. Bewaar alle berichten en gegevens van de oplichter.

Zijn deepfakes verboden?

Niet als zodanig. De AI Act verplicht wel dat deepfakes als kunstmatig worden bekendgemaakt, met uitzonderingen voor onder meer kunst en satire. Een deepfake gebruiken om iemand op te lichten is oplichting, labelplicht of niet. Voor de juridische kant verwijzen we naar de politie.

Bronnen

Eindredactie: Jan van Musscher, hoofdredacteur · Zo werken we