In dit artikel

AI-geletterdheid is de kennis, vaardigheid en het inzicht waarmee mensen AI-systemen bewust kunnen gebruiken en de kansen en risico's ervan begrijpen. Artikel 4 van de AI Act verplicht organisaties sinds 2 februari 2025 om daar maatregelen voor te nemen voor hun personeel. Dat geldt ook voor een kantoor dat alleen ChatGPT of Copilot gebruikt. Certificaten zijn niet nodig. Wel is het verstandig om te kunnen laten zien wat je eraan hebt gedaan.

Hieronder lees je wat de wet precies zegt, wat de Digital Omnibus eraan veranderde, wat de toezichthouders verwachten en hoe je het in vijf stappen aanpakt. Dit is algemene informatie en geen juridisch advies. Twijfel je over je eigen situatie, vraag dan een jurist. Voor het grote plaatje lees je eerst onze uitleg van de AI Act.

Wat staat er in artikel 4 van de AI Act?

Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen moeten maatregelen nemen om de AI-geletterdheid van hun personeel te ondersteunen. Hetzelfde geldt voor andere mensen die namens hen met AI werken. Daarbij kijk je naar de technische kennis, ervaring, opleiding en training van die mensen, naar de context waarin de AI wordt gebruikt en naar de personen of groepen op wie de AI wordt toegepast.

De wet geeft in artikel 3, punt 56, ook een definitie. AI-geletterdheid zijn de vaardigheden, kennis en het begrip waarmee aanbieders, gebruiksverantwoordelijken en getroffen personen een geïnformeerd gebruik van AI-systemen kunnen maken en zich bewust worden van de kansen en risico's van AI en de mogelijke schade die AI kan veroorzaken. De AP noemt het in gewone woorden: genoeg weten en kunnen om AI verantwoord in te zetten, technisch, maar ook sociaal, ethisch en praktisch.

Wat veranderde de Digital Omnibus?

De Europese Commissie stelde in november 2025 voor om artikel 4 aan te passen. Dat voorstel is wet geworden: de Digital Omnibus (Verordening (EU) 2026/1744) is in juli 2026 in werking getreden. Op de AI Act Service Desk van de Commissie staat de huidige tekst van artikel 4:

  • De plicht blijft bestaan voor aanbieders en gebruiksverantwoordelijken.
  • Er staat nu uitdrukkelijk in dat ze geen bepaald niveau van AI-geletterdheid van een individu hoeven te garanderen.
  • De Commissie en de lidstaten moeten bedrijven helpen, vooral kmo's, onder meer met praktijkvoorbeelden op het centrale informatieplatform van de Commissie.
  • Het Europese AI-comité (de AI Board) stelt aanbevelingen op, op basis van Europese competentiekaders.

Veel Nederlandse artikelen over dit onderwerp stammen uit 2025 en noemen nog de oude formulering of de Omnibus alleen als voorstel. Die zijn op dit punt achterhaald. De kern is hetzelfde gebleven: je moet iets doen, maar de wet schrijft niet voor wat.

Voor wie geldt het?

Voor aanbieders (wie AI-systemen ontwikkelt en op de markt brengt) en voor gebruiksverantwoordelijken (wie een AI-systeem in een professionele context inzet, in het Engels deployers). Als je team ChatGPT, Copilot of Gemini voor werk gebruikt, ben je gebruiksverantwoordelijke. Er is geen vrijstelling voor kleine bedrijven en het maakt niet uit hoe hoog het risico van de AI is.

Het gaat niet alleen om vaste medewerkers. Volgens de Commissie vallen ook "andere personen" onder het artikel die namens je organisatie met AI werken, zoals een contractant of een dienstverlener. De Commissie noemt zelfs dat een klant een relevante doelgroep kan zijn, afhankelijk van het risico. Heb je freelancers of uitzendkrachten die met jullie AI-tools werken, reken ze dan mee.

Wat is 'voldoende'?

De wet geeft geen norm. De Commissie schrijft in haar vragen en antwoorden:

  • Er is geen verplicht trainingsformat en geen certificaat nodig.
  • Je hoeft de kennis van je personeel niet te meten.
  • Er is geen AI-officer of AI-bestuursorgaan verplicht.
  • De aanpak hangt af van je rol, de risico's van je systemen en de kennis van je mensen.
  • Alleen de gebruiksaanwijzing van een tool laten lezen is volgens de Commissie vaak niet effectief.
  • Organisaties kunnen intern een overzicht bijhouden van trainingen en andere maatregelen.

De AP zegt het zo: welke maatregelen precies nodig zijn, staat niet in de wet. Hoe groter de risico's van een AI-systeem, hoe hoger het benodigde niveau. En niet iedereen hoeft evenveel te weten. Wie met een systeem werkt, moet de risico's en de werking kennen. Collega's die er niet mee werken, moeten vooral weten dát er AI wordt ingezet en waarom. Een HR-medewerker die een AI-tool gebruikt om sollicitanten te beoordelen, heeft dus meer nodig dan iemand die ChatGPT een e-mail laat herschrijven.

Boete en toezicht: wat gebeurt er als je niets doet?

Hier gaan veel artikelen de mist in. Een vaak genoemde boete van 15 miljoen euro of 3% van de omzet geldt voor de artikelen die in artikel 99, lid 4 worden opgesomd (onder meer artikel 26 en 50). Artikel 4 staat daar niet bij. Volgens de Commissie bepalen de lidstaten zelf in hun nationale wet welke sancties en maatregelen nationale markttoezichthouders voor overtreding van artikel 4 kunnen opleggen. Elke sanctie moet evenredig zijn en rekening houden met de aard en ernst van de overtreding en met opzet of nalatigheid. De Commissie schrijft dat een sanctie waarschijnlijker kan zijn als er een incident is dat het gevolg is van gebrekkige training en instructie van medewerkers.

Over de timing: de plicht geldt sinds 2 februari 2025. Volgens de Commissie gelden de regels voor toezicht en handhaving sinds 2 augustus 2026. De Commissie wijst er ook op dat een gedupeerde partij een organisatie via het nationale recht kan aanspreken. De AI Act zelf maakt daar geen aparte schadevergoedingsregel voor.

In Nederland is het toezicht nog niet rond. De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) schreef op 9 oktober 2026 dat ze beoogd markttoezichthouder op AI is, maar nog niet aangewezen, en dat ze pas bevoegdheden heeft zodra de Nederlandse Uitvoeringswet AI-verordening van kracht is. Meer daarover staat in onze uitleg van de AI Act. De plicht staat wel gewoon in de verordening zelf en geldt dus al, ook zolang het nationale toezicht nog niet is ingericht.

Zo pak je het aan: een stappenplan

De AP geeft in "Aan de slag met AI-geletterdheid" (januari 2025) en het vervolg "Verder bouwen aan AI-geletterdheid" (oktober 2025) een cyclus van vier stappen: identificeren, doel bepalen, uitvoeren en evalueren. Voor een mkb-bedrijf vertalen we dat naar vijf stappen.

  1. Maak een overzicht van je AI-gebruik. Welke tools worden gebruikt (ChatGPT, Copilot, AI in je CRM of boekhoudpakket), door wie en waarvoor? De AP noemt het verwerkingsregister uit de AVG als mogelijk startpunt. Vergeet de tools niet die medewerkers zelf op een privéaccount gebruiken. Hoe je dat regelt, staat in onze gids over ChatGPT op het werk.
  2. Bepaal het risico per rol. Wie werkt met AI en welke gevolgen kan dat hebben voor klanten, sollicitanten of andere mensen? Iemand die AI inzet voor beslissingen over personen heeft meer nodig dan iemand die er teksten mee oppoetst. De AP raadt aan ook je eigen beleidsstukken en bestaande afspraken over AI te inventariseren.
  3. Bepaal wat mensen moeten weten en kunnen. Per rol: wat kan het systeem, waar gaat het mis (verzonnen feiten, vooroordelen), welke gegevens mogen er niet in en wanneer controleert een mens de uitkomst? Een korte nulmeting, bijvoorbeeld een enquête, laat zien waar je staat.
  4. Zorg voor training en spelregels. Dat kan een workshop zijn, een interne instructie, oefenen met voorbeelden uit het eigen werk of een externe cursus. Welke opties er zijn, lees je in onze gids over AI-cursussen. Leg de spelregels vast in een AI-beleid. Gaat er persoonsgegevens in een tool, kijk dan ook naar AI en de AVG.
  5. Leg vast en herhaal. Houd bij wie wanneer wat heeft gehad. Een certificaat is niet nodig, een kort logboek of een lijst met data en onderwerpen wel handig. De AP raadt aan de cyclus regelmatig te herhalen en te kijken of je doelen gehaald zijn, omdat de tools snel veranderen. Is er een ondernemingsraad, bespreek het plan dan op tijd met haar. Of dat verplicht is, hangt af van wat je invoert. Vraag dat na bij een jurist.

Heb je weinig tijd, begin dan met stap 1 en een uur uitleg voor iedereen die met AI werkt. Dat is meer dan veel bedrijven nu hebben. Wil je meer achtergrond voor die uitleg, dan helpt wat AI is voor de basis en AI voor bedrijven en het mkb voor de praktijk. Ook de AI-visie van het kabinet noemt AI-geletterdheid als thema.

Veelgestelde vragen

Is AI-geletterdheid verplicht voor mijn bedrijf?

Ja, als jullie AI-systemen in een professionele context gebruiken of aanbieden. Dat zijn ook kantoren die ChatGPT of Copilot gebruiken. De plicht geldt sinds 2 februari 2025 en kent geen vrijstelling voor kleine bedrijven. Wat je moet doen, is maatregelen nemen die passen bij je situatie. De wet eist geen bepaald niveau.

Moet ik een AI-geletterdheidstraining of certificaat hebben?

Nee. Volgens de Commissie is er geen verplicht format en geen certificaat. Een training is wel een voor de hand liggende maatregel, en je kunt intern bijhouden wat je gedaan hebt.

Wat is de boete als ik niets doe?

Voor artikel 4 staat in de AI Act zelf geen vast boetebedrag. De lidstaten bepalen in nationale wetgeving welke sancties toezichthouders kunnen opleggen. Het bekende maximum van 15 miljoen euro of 3% geldt voor andere artikelen. In Nederland moet het toezicht nog formeel worden ingericht.

Geldt het ook voor freelancers en uitzendkrachten?

Het artikel noemt "andere personen die namens" de organisatie met AI werken. Volgens de Commissie kunnen dat contractanten of dienstverleners zijn. Reken ze dus mee in je overzicht.

Wat is het verschil tussen AI-geletterdheid en een AI-beleid?

Een AI-beleid is een document met spelregels. AI-geletterdheid is dat mensen weten wat ze doen. Artikel 4 schrijft geen beleidsdocument voor, maar het is een handige plek om vast te leggen wat je afspreekt en wat je gedaan hebt.

Bronnen

Eindredactie: Jan van Musscher, hoofdredacteur · Zo werken we