In dit artikel
AI voor leraren is vooral handig bij werk dat je zelf in de hand houdt: een lesopzet, een tekst op drie niveaus, een set toetsvragen, een eerste versie van feedback. Voor het eindoordeel over een leerling is het geen vervanger, en leerlinggegevens horen niet in een gewone chatbot. Hieronder lees je per taak wat werkt, met prompts die je kunt overnemen, welke tools er voor het Nederlandse onderwijs zijn (en welke gratis aanbiedingen alleen voor de VS gelden), wat Kennisnet en SURF zeggen en waarom je AI-detectors beter laat liggen. Voor AI in het onderwijs gelden uiteindelijk de afspraken van je eigen school: die gaan boven deze gids.
Waar helpt AI je echt mee?
| Taak | Hoe goed werkt het | Waar je op let |
|---|---|---|
| Lesopzet, werkvormen, startvragen | Goed als eerste concept | Past het bij je leerdoelen en je klas? Pas aan voor je het gebruikt |
| Differentiatie (zelfde tekst op meerdere niveaus) | Goed | Lees na of de inhoud klopt en het niveau echt anders is |
| Toetsvragen en oefenopgaven | Redelijk tot goed | Controleer antwoordmodellen zelf, vooral bij rekenen en feiten |
| Rubrics en beoordelingscriteria | Goed als startpunt | Maak ze passend bij je eigen PTA en eindtermen |
| Feedback op tekst van leerlingen | Bruikbaar met anonieme tekst | Geen namen of klas erbij, jij beslist wat de leerling krijgt |
| Cijfers geven | Niet zelfstandig | Zie de paragraaf over nakijken hieronder |
| Ouderbrieven, mails, nieuwsbrieven | Goed | Geen leerlinggegevens in de prompt |
| Feiten en bronnen opzoeken | Onbetrouwbaar zonder controle | Een model kan feiten verzinnen die overtuigend klinken |
Het patroon is hetzelfde als in andere beroepen: AI is sterk in het maken van een eerste versie en zwak in zekerheid. Wie dat weet, bespaart tijd. Wie het vergeet, geeft de klas een fout antwoordmodel. Meer over het schrijven van goede opdrachten staat in onze gids met ChatGPT-prompts.
Lesvoorbereiding en differentiatie met AI
Hoe meer context je geeft, hoe beter het resultaat. Noem altijd vak, niveau, leerjaar, het leerdoel, de lestijd en wat de klas al kent. Een voorbeeld:
Je bent een ervaren docent aardrijkskunde in vmbo-kader, leerjaar 2. Maak een lesopzet van 50 minuten over rivieren en overstromingen. Leerdoel: leerlingen kunnen uitleggen waarom de Rijn en de Maas bij veel regen buiten hun oevers treden. Voorkennis: ze kennen de begrippen stroomgebied en zijrivier. Geef een startopdracht van 5 minuten, een uitleg, een groepsopdracht en een afsluitende controlevraag. Schrijf in eenvoudig Nederlands.
Voor differentiatie werkt het omgekeerd: je geeft de tekst en vraagt om varianten.
Hier is mijn tekst over de Franse Revolutie (zie hieronder). Maak er drie versies van: één voor leerlingen die moeite hebben met lezen (korte zinnen, moeilijke woorden uitgelegd), één op het huidige niveau en één met extra verdieping voor sterke leerlingen. Houd de feiten gelijk en zet de moeilijke begrippen bij elke versie in een lijstje.
Een derde nuttige variant is de lesbrief voor een invaller of collega: vraag AI om uit je aantekeningen een stappenplan voor de les te maken, zodat een ander het kan overnemen.
Toetsvragen en oefenmateriaal
Laat AI vragen maken op basis van jouw lesstof. Plak de tekst of de leerdoelen erin en geef aan welk type vraag je wilt:
Maak 10 meerkeuzevragen over de onderstaande tekst, elk met vier antwoorden en één goed antwoord. Zet bij elke vraag een leerdoel en een korte uitleg waarom het goede antwoord goed is. Houd de vragen op het niveau van havo 3. Geen vragen die je zonder de tekst kunt raden.
Lees elke vraag zelf na. Veelvoorkomende fouten zijn twee juiste antwoorden, een antwoordmodel dat niet klopt en vragen die te makkelijk te raden zijn. Voor een formele toets of een schoolexamen gelden bovendien de regels van je school en de toetscommissie: Kennisnet adviseert scholen om afspraken over generatieve AI vast te leggen in onder meer examenreglementen en PTA's, anders ontstaan er discussies met leerlingen.
Feedback en nakijken: wat kan, wat niet
Feedback is een goede toepassing, omdat je als docent toch kijkt naar wat er staat. Vraag AI om een eerste reactie op een anonieme tekst:
Hieronder staat een betoog van een leerling uit havo 4 (zonder naam). Geef drie sterke punten en drie verbeterpunten, gebaseerd op deze criteria: [jouw criteria]. Schrijf de feedback in de je-vorm, in maximaal 100 woorden. Geef geen cijfer.
Dan het nakijken zelf. Open vragen nakijken met AI is nog volop in ontwikkeling. Cito's onderzoeksafdeling CitoLab test een hulpmiddel (CheckMate) dat docenten helpt bij open vragen, en volgens Omroep Brabant (mei 2026) testen zeven docenten het. De docent in dat artikel vindt het nakijken overzichtelijker en consistenter, en zegt tegelijk dat de verantwoordelijkheid bij hem blijft: hij wil elk antwoord zelf zien. Cito zegt dat het hulpmiddel bij bijna alle vakken past, maar minder bij vreemde talen, waar het om taalvaardigheid gaat. Dat past bij wat Kennisnet schrijft: een AI-tool mag niet zelfstandig cijfers toekennen zonder dat een mens het controleert.
Waar AI tekortschiet bij nakijken:
- Onbetrouwbaar met punten. Vraag je een chatbot om hetzelfde antwoord twee keer te beoordelen, dan kan het resultaat verschillen. Een rubric helpt, maar maakt het nog geen meetinstrument.
- Vooroordelen. Overheidsstukken over AI in het onderwijs noemen als risico dat groepen leerlingen benadeeld kunnen worden. Een taalmodel kan schrijfstijl, taalniveau of spelling zwaarder wegen dan je bedoelt.
- Verantwoordelijkheid. Het cijfer is van jou. Een leerling of ouder die bezwaar maakt, wil een uitleg van een mens.
- Persoonsgegevens. Een toets met naam en klas in een chatbot plakken is volgens Kennisnet een risico op een datalek.
Praktisch: gebruik AI om te sorteren, te signaleren en feedbackzinnen voor te stellen, en geef zelf het cijfer. Haal naam en klas weg voor je iets uploadt, of laat een school-tool het regelen.
Welke tools zijn er voor docenten, en wat kosten ze?
Het aanbod voor het onderwijs is stevig in beweging, en veel gratis aanbiedingen gelden alleen in de VS. Dit konden wij bevestigen op de officiële pagina's:
| Tool | Voor wie in Nederland | Kosten | Let op |
|---|---|---|---|
| ChatGPT (persoonlijk account) | Iedereen vanaf 13 jaar, onder 18 met toestemming van een ouder | Gratis versie en betaalde plannen, zie prijzen van ChatGPT | Geen leerlinggegevens invoeren. Training staat bij persoonlijke accounts standaard aan, zie is ChatGPT veilig |
| ChatGPT for Teachers | Niet beschikbaar: alleen voor geverifieerde docenten van erkende Amerikaanse scholen | Gratis tot en met juni 2028 voor in aanmerking komende Amerikaanse docenten | OpenAI schrijft dat het abonnement niet voor leerlingen is bedoeld |
| Microsoft Copilot Chat (schoolaccount) | Medewerkers met een Microsoft 365 A1-, A3- of A5-licentie, als je school het aanzet | Zonder extra kosten | Volgens Microsoft gaan de gegevens niet de training in. SURF adviseert terughoudendheid, zie hieronder |
| Microsoft 365 Copilot voor onderwijs | Via je school | Microsoft noemt 18 dollar per gebruiker per maand als academisch aanbod (Amerikaanse prijs, regionale prijzen kunnen afwijken) | Heeft ook een Leren-tabblad voor lesplannen, quizzen en rubrics |
| Gemini in Google Classroom | Docenten met een Google Workspace for Education-account | Volgens Google gratis voor alle docenten met zo'n account | Google kondigde het in 2025 aan, in het Engels. Of alle functies al in het Nederlands werken, konden we niet bevestigen |
| Claude for Teachers | Niet beschikbaar: alleen Amerikaanse K-12-scholen | Gratis tot 30 juli 2028 voor in aanmerking komende Amerikaanse organisaties | Voor hoger onderwijs bestaat een apart instellingsplan, zonder prijs op de site |
Over ChatGPT en Copilot lees je meer op onze pagina's over ChatGPT en Microsoft Copilot. Over Claude staat meer op de Claude-pagina, en over Gemini en NotebookLM (nu Gemini Notebook) op Gemini en NotebookLM.
Een ding verandert mogelijk snel: Google kondigde op 3 november 2026 aan dat Gemini, Gemini Notebook, Gemini in Classroom en Zoeken voor leerlingenaccounts in het basis- en voortgezet onderwijs standaard uit komen te staan tot de school ze aanzet. Of en wanneer dat voor Nederlandse scholen geldt, is nog niet bekend, zie ons nieuwsbericht. Dit gaat over leerlingenaccounts. Als docent bepaalt je school ook wat jij mag gebruiken.
Het kabinet maakt voor 2027 10,7 miljoen euro vrij voor een publieke AI-voorziening voor het funderend onderwijs, zodat scholen toegang krijgen tot verschillende AI-modellen met afspraken over privacy, veiligheid en gegevens. Zo staat het in de tekst bij Prinsjesdag 2026 op Rijksoverheid.nl. Wat die voorziening wordt en wanneer je er als docent mee kunt werken, staat er nog niet bij.
Wat mag? AVG, leeftijd en school
Leerlinggegevens horen niet in een gewone chatbot
Zodra je prompt persoonsgegevens bevat, geldt de AVG. Kennisnet noemt drie voorbeelden die leraren niet moeten invoeren: persoonsgegevens en vertrouwelijke data (gebruik anonieme of fictieve gegevens), notities over een leerling (bijvoorbeeld voor een mail aan ouders) en toetsen van leerlingen met naam en klas. Kennisnet voegt toe dat je alleen AI-diensten moet gebruiken waarvoor de school een verwerkersovereenkomst heeft, dat een DPIA nodig is als een toepassing persoonsgegevens verwerkt, en dat accounts bij voorkeur centraal worden beheerd, zodat niemand op eigen houtje een account aanmaakt. Wat dat in het algemeen betekent, lees je in AI en de AVG.
Een handige vuistregel: schrijf je prompt zo dat een buitenstaander niet kan zien om welke leerling het gaat. Vervang namen door "leerling A", haal klas en school weg, en laat bijzondere gegevens (zorg, gedrag, thuissituatie) er helemaal buiten.
Leeftijdsgrenzen
Controleer de leeftijdsbeperkingen in de gebruiksvoorwaarden voordat leerlingen een tool gebruiken, adviseert Kennisnet. Een paar die wij konden bevestigen: ChatGPT is voor 13 jaar en ouder, met toestemming van een ouder of voogd onder de 18. Microsoft opent Copilot Chat voor leerlingen vanaf 13 jaar met een school-account, als de beheerder dat inschakelt. De Nederlandse Microsoft-pagina noemt op dit moment alleen onderwijsmedewerkers, personeel en studenten van 13 jaar en ouder in het hoger onderwijs, dus vraag je ICT-beheerder wat voor jouw school geldt. Bij Google noemt de onderwijspagina geen minimumleeftijd, dus daar geldt wat je beheerder heeft ingesteld.
Wat zeggen Kennisnet en SURF?
Kennisnet heeft een Handreiking AI in het onderwijs voor po, vo en mbo, met onder meer een gratis toolkit voor schoolafspraken over generatieve AI. De handreiking stelt dat opsporen van fraude met AI niet werkt en dat toetsing opnieuw moet worden ingericht. Leraren hebben volgens de handreiking nieuwe kennis en vaardigheden nodig om AI verantwoord te gebruiken.
SURF, de ICT-organisatie van het hoger onderwijs en onderzoek, adviseerde op 27 mei 2026 (tweede update van de DPIA op Microsoft 365 Copilot) dat Nederlandse onderwijs- en onderzoeksinstellingen terughoudend blijven en per toepassing de risico's afwegen. Twee risico's blijven oranje: het filter dat oordelen over medewerkers blokkeert en de 18 maanden bewaarde, gepseudonimiseerde telemetriegegevens. SURF raadt scholen die dat accepteren aan om beleid voor verantwoord AI-gebruik vast te stellen. Zo'n beleid maak je met onze gids voor AI-beleid.
AI Act in het kort
De Europese AI-verordening vraagt van scholen dat personeel en leerlingen die met AI werken voldoende AI-geletterdheid hebben (de plicht geldt sinds 2 februari 2025, in lichtere vorm na de Digital Omnibus). Lees er meer over in AI-geletterdheid. AI-systemen die leerresultaten beoordelen vallen volgens Kennisnet onder hoog risico, met eisen als menselijk toezicht en een impactbeoordeling. Kennisnet noemt 2 augustus 2026 als ingangsdatum, maar die eisen zijn inmiddels uitgesteld tot 2 december 2027, zie onze uitleg van de AI Act. Voor jou als docent komt het hierop neer: een systeem dat zelf cijfers geeft zonder jouw controle zit aan de verkeerde kant van die regels.
AI-detectors zijn geen bewijs
Een leerling inleveren omdat een detector "87 procent AI" zegt, is een slecht idee. Detectors geven een kansschatting, geen bewijs, en ze maken fouten in beide richtingen. Kennisnet schrijft zelfs dat fraude opsporen met AI niet werkt. Hoe detectors werken en waarom je ze niet als bewijs kunt gebruiken, lees je in AI-detector: zo check je of een tekst door AI is geschreven. Beter werkt het om opdrachten te veranderen: laat leerlingen een tussenversie, een gesprek of een reflectie op papier inleveren. Voor het perspectief van de leerling zelf, zie AI voor studenten.
Zo begin je veilig
- Vraag je school wat er is afgesproken en welke tools een verwerkersovereenkomst hebben.
- Begin met taken zonder persoonsgegevens: lesopzetten, teksten op niveau, oefenvragen.
- Gebruik een schoolaccount als dat er is, geen privé-account.
- Bewaar je beste prompts in een document, zodat je ze volgende week hergebruikt.
- Lees alles na. Jij tekent voor wat er in de klas komt.
Veelgestelde vragen
Mag ik als docent ChatGPT gebruiken?
Er is geen algemeen verbod. Wel gelden de afspraken van je school en de AVG: voer geen leerlinggegevens in een persoonlijk account in en gebruik waar mogelijk de tools die je school heeft goedgekeurd. ChatGPT for Teachers is alleen voor Amerikaanse scholen.
Mag AI mijn toetsen nakijken?
AI kan helpen met sorteren en feedbackzinnen, maar het cijfer moet van jou komen. Kennisnet schrijft dat een AI-tool niet zelfstandig cijfers mag toekennen en dat een leraar de uitkomst moet controleren. Stuur geen toetsen met naam en klas naar een gewone chatbot.
Hoe herken ik of een leerling AI heeft gebruikt?
Met zekerheid kan dat niet. AI-detectors zijn onbetrouwbaar en geen bewijs. Een gesprek over het werk, een tussenversie en opdrachten waarbij het proces zichtbaar is, zeggen meer.
Wat kost AI voor docenten?
Dat hangt af van de tool. Copilot Chat is met een school-account zonder extra kosten, Gemini in Classroom is volgens Google gratis voor docenten met een Workspace for Education-account, en de gratis docentenplannen van OpenAI en Anthropic gelden alleen voor de VS. Prijzen kunnen veranderen, check de actuele prijs op de officiële site van de tool.
Bronnen
- Kennisnet: Privacy en AI, hier moeten scholen op letten
- Kennisnet: Handreiking AI in het onderwijs
- Kennisnet: Voldoen aan de AI-verordening
- Kennisnet: Schoolafspraken generatieve AI
- SURF: Privacy risks Microsoft 365 Copilot remain orange
- Rijksoverheid: Prinsjesdag, kabinet investeert in talent, taal en media
- Google: Gemini in Classroom
- Google for Education: AI in het onderwijs
- Microsoft: Copilot in het onderwijs
- OpenAI Help: ChatGPT voor docenten
- Anthropic: Claude for Teachers voor Amerikaanse scholen
- Anthropic: Claude for higher education
- Omroep Brabant: AI kijkt toetsen na
- Radboud Universiteit: whitepaper Nakijken met AI
Eindredactie: Jan van Musscher, hoofdredacteur · Zo werken we



